De soera Al-Qalam opent met een goddelijke eed: « Nûn. Bij de pen en wat zij schrijven. » Dit vers (68:1) plaatst de pen onmiddellijk in de rang van de objecten waarmee God zwoer, een status die in de Koran is voorbehouden aan realiteiten van groot belang. De pen is in de koranische tekst geen ornament of een eenvoudig schrijfinstrument.
Ze verwijst naar de fundamentele daad waarbij het lot werd vastgelegd, lang voordat de hemelen en de aarde werden geschapen.
De pen in de islamitische doctrine: een instrument van het goddelijke decreet
De klassieke exegeses onderscheiden verschillende niveaus van interpretatie van het woord « pen » in de soera Al-Qalam. De pen verwijst daar naar het instrument waarmee Allah de inschrijving van alle dingen heeft bevolen. Een hadith overgeleverd door At-Tirmidhi, Abû Dâwûd en Ahmad verduidelijkt dat de Pen de opdracht kreeg om het lot te schrijven en alles wat zou gebeuren.
Deze oorspronkelijke Pen is niets materieels in de gebruikelijke zin. De islamitische bronnen geven aan dat Allah, na de schepping van het water en de Troon, de Pen schiep en haar vervolgens opdroeg om te schrijven op de Behouden Tafel (Al-Lawh Al-Mahfûz). De afmetingen en het uiterlijk van deze Pen blijven onbekend: geen enkele tekst geeft een fysieke beschrijving.
De theologische kwestie is duidelijk. De pen symboliseert de predestinatie en de goddelijke soevereiniteit over de schepping. Het begrijpen van de betekenis van de pen in de islam veronderstelt dat deze eerst wordt gekoppeld aan deze doctrinaire functie, eerder dan aan een waarzeggende lezing.
Koranische pen en gevonden pen: de grens tussen theologie en volksgeloof
De onderzoeksresultaten over de pen in de islam mengen twee verschillende registers. De eerste betreft de koranische tekst en de profetische traditie. De tweede behoort tot populaire of esoterische interpretaties die aan een fysieke pen die thuis wordt gevonden een persoonlijke, zelfs engelachtige boodschap toeschrijven.
De Koran presenteert de pen niet als een engelachtige boodschap die aan een bepaalde kleur is verbonden. De correspondentie tabellen (witte pen = vrede, zwarte pen = wijsheid, rode pen = passie) die online circuleren, hebben geen basis in de islamitische canonieke teksten. Deze tabellen komen voort uit verschillende spirituele tradities, vaak syncretisch, die lenen van new age stromingen of van overtuigingen die aan de islam voorafgingen.
Wat de exegeten zeggen over materiële tekenen
De dominante theologische positie in de soennitische islam maakt een duidelijk onderscheid tussen het geloof in het goddelijke lot en de interpretatie van alledaagse objecten als voortekenen. Het concept van tiyara (bijgeloof gerelateerd aan voortekenen) wordt expliciet ontmoedigd door verschillende hadiths. Het toeschrijven van een persoonlijke spirituele boodschap aan een gevonden object valt, vanuit dit perspectief, onder een praktijk die de klassieke doctrine niet valideert.
De geraadpleegde bronnen melden exegetische discussies over de exacte volgorde van de scheppingen (water, Troon, Pen), met varianten in de overlevering tussen de ketens van vertellers. Deze relatieve onduidelijkheid over de kosmogonische chronologie contrasteert met de doctrinaire zekerheid over de functie van de Pen: het vastleggen van het goddelijke decreet, zonder ambiguïteit.
De functies van de qalam: schrijven, kennis en overdracht
De commentaren op de soera Al-Qalam onderscheiden verschillende qalams in de islamitische traditie:
- De qalam van het goddelijke decreet, die het lot van alle dingen op de Behouden Tafel heeft vastgelegd vóór de schepping van de wereld
- De qalams die aan de engelen zijn verbonden, belast met het vastleggen van de daden van mensen gedurende hun leven
- De menselijke qalam, instrument van kennis, schrijven en de overdracht van kennis tussen generaties
Deze classificatie nuanceert sterk het idee dat een materiële pen die op de grond wordt gevonden een persoonlijke boodschap zou dragen. De qalam is in de eerste plaats een symbool van kennis en de verplichting om te leren, een terugkerend thema in de Koran (de eerste openbaring, soera Al-Alaq, beveelt « Lees! » aan).
De Arabische kalligrafie zelf past binnen deze continuïteit. De rietpen die door kalligrafen wordt gebruikt, is geen eenvoudig ambachtelijk hulpmiddel. Het verlengt, in de artistieke en spirituele praktijk, de verbinding tussen schrijven en het heilige die de Koran al in zijn eerste openbaringen legt.
Pen in de islam en droominterpretatie: een ander terrein
Oniromantie (droominterpretatie) neemt een erkende plaats in de islamitische traditie in, in tegenstelling tot de interpretatie van gevonden objecten. Het zien van een pen in een droom kan onderwerp zijn van een symbolische lezing in de klassieke interpretatieboeken, afhankelijk van de context van de droom, de kleur, de bijbehorende actie.
Daarentegen komen de automatische interpretatie grids (« witte pen = beschermengel ») niet overeen met de methodologie van erkende interpreten in de islamitische traditie. De interpretatie van een droom in de islam hangt af van de algemene context, van de spirituele staat van de dromer en van de competentie van de interpreter. Het reduceren van deze discipline tot een vereenvoudigde kleurcode doet afbreuk aan de methode.
Wat de bronnen niet beslissen
De beschikbare gegevens stellen ons niet in staat om conclusies te trekken over de precieze historische oorsprong van de kleur-betekenis associaties die op pennen in een islamitische context worden toegepast. Deze associaties komen voor in online publicaties zonder duidelijke overdrachtsketen naar een klassieke tekst. Hun toenemende populariteit op sociale media verleent hen geen theologische legitimiteit.
- Geen enkel koranvers koppelt een kleur van een pen aan een specifieke boodschap
- Geen enkele geauthenticeerde hadith schrijft voor om een teken in een gevonden pen thuis te lezen
- De referentiewerken in exegese (tafsîr) behandelen de qalam als instrument van het decreet, niet als een waarzeggend object
De pen in de islam draagt een dichte symbolische lading, maar wijst op een structurerend theologisch concept: de schrift van het lot gaat vooraf aan de schepping zelf. Dit symbool spreekt van goddelijke soevereiniteit, kennis en overdracht. Het reduceren tot een huiselijk voorteken is het voorbijgaan aan wat de koranische tekst plaatst in het hart van zijn openingsgelofte.
